پروفسور ساموئل رهبر
پروفسور ساموئل رهبر، پژوهشگر پرآوازه ايران در زمينه هموگلوبين و فرآيند پيوند قندها به اين مولكول است. او دكتراي تخصصي ايمنيشناسي را از دانشگاه تهران دريافت كرد و آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را در همين دانشگاه راهاندازي كرد. كشف پروفسور رهبر، يعني افزايش مقدار هموگلوبين گليكوزيله (HbA1c) در افراد ديابتي، امروزه چراغ راه ميليونها پزشك و بيمار ديابتي است. امروزه با تعيين مقدار HbA1c در نمونه خون بيمار مشخص ميشود كه آيا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبي داشته است يا نه. پروفسور رهبر بيش از يازده گونه هموگلوبين ديگر نيز كشف كرده است.
زندگينامه
پروفسور ساموئل رهبر در ۲۲ ارديبهشت ۱۳۰۸ خورشيدي(۱۲ مي ۱۹۲۹ ميلادي) در خانواده اي دانش دوست در شهر همدان به دنيا آمد. مادرش در خانه به زبان فرانسه سخن ميگفت تا فرزندانش تا اندازهاي با يك زبان بيگانه آشنا شوند. برادر بزرگش آموزگار شيمي و فيزيك بود و كتابهايي در شيمي نوشته بود كه چندي در دبيرستانها به عنوان كتاب رسمي آموزش داده ميشد. او الگوي خوبي براي ساموئل، سه برادر ديگر و دو خواهرش بود كه همگي در راه دانش و فرهنگ گام نهادند. ساموئل آموزشهاي آغازين را در مدرسه اتحاد و دبيرستان پهلوي گذراند. آموزگار ادبيات، آقاي باقر ادبي تاثير عميقي بر او داشته است.
ساموئل رهبر دوره عمومي پزشكي خود را در سال ۱۹۵۳ در دانشگاه تهران به پايان رساند و در سال ۱۹۶۳ دكتراي تخصصي ايمني شناسي را از همين دانشگاه دريافت كرد. پروفسور رهبر از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۰ در شهرهاي آبادان و تهران به فعاليتهاي پزشكي باليني پرداخت، اما در سال ۱۹۵۹ به زندگي دانشگاهي بازگشت و پس از دريافت درجه دكترا در بخش ايمني شناسي دانشگاه تهران مشغول كار شد.
ساموئل رهبر از ۱۹۶۸ تا ۱۹۶۹ به عنوان فرصت مطالعاتي در كالج پزشكي آلبرت انيشتين در نيويورك به فعاليتهاي پژوهشي مشغول شد. اين مدرسه پزشكي در واقع جايگاه خلاقيت و پويايي فراواني بود و در همان جا بود كه او همكاري پژوهشي خود را با چهرههاي شاخص پزشكي به ويژه پروفسور هلن ام. راني آغاز كرد. او پس از بازگشت به تهران در سال ۱۹۷۰ درجه استاد تمام (پروفسوري) را دريافت كرد و به عنوان مدير بخش زيستشناسي كاربردي دانشگاه علوم پزشكي تهران به فعاليتهاي خود ادامه داد.
پروفسور رهبر پس از انقلاب به آمريكا كوچ كرد و در بخش هماتولوژي و پيوند مغز استخوان شهر هوپ در ايالت كاليفرنيا به عنوان همكار پژوهشي مشغول فعاليت شد و از سال ۱۹۷۹ مديرت آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را برعهده گرفت. سه دختر پرفسور رهبر نيز راه پدر را پيش گرفته اند و همه با درجه ممتاز از دانشگاههاي آمريكا فارغ التحصيل شدهاند. رويا، دختر بزرگ او، پژوهشگر زيستشناسي مولكولي است؛ گيتا، دختر دوم، پزشك است و فيروزه، جوانترين دختر او، دندانپزشك است.
دستاوردهاي علمي
پروفسور رهبر در سال ۱۹۶۳ به پيشنهاد استادش هرمان لمان (Herman Lehmann)، استاد دانشگاه كمبريج انگلستان، آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را در دانشگاه تهران بنيانگذاري كرد و در۱۵ سال كار پژوهشي توانست ۲۲۰ هزار نمونه خون را براي هموگلوبينهاي غيرعادي بررسي كند. او علاوه بر هموگلوبينهايي كه پيش از آن كشف شده بود، يازده هموگلوبين جديد را نيز كشف كرد. اما كشف هموگلوبين گليكوزيله (HbA1c) به سال ۱۹۶۷ مهمترين دستاورد پژوهشي او به شمار ميآيد كه نام او را در جهان پرآوازه كرده است.
در سال ۱۹۵۸، آلن و همكارانش مقاله اي منتشر كردند و از هتروجنيسيته (يكدست نبودن) هموگلوبين A خبر دادند. هموگلوبين پروتئيني است كه درون گلبولهاي قرمز خون وجود دارد و به جابجايي گازهاي تنفسي كمك مي كند. آلن انتظار داشت وقتي نمونهاي از هموگلوبين A را در دستگاه جدا كننده پروتئينها (دستگاه الكتروفورز) قرار ميدهد، همه مولكولهاي هموگلوبين در يك جا جمع شوند. اما هموگلوبينها در چهار منطقه نواري شكل از هم تفكيك شدند: A1a, A1b, A1c, A1d
تا مدت ها براي اين يافته تفسيري وجود نداشت و برخي حتي آن را نتيجه آلوده بودن مولكولهاي هموگلوبين به مولكولهاي ديگر ميدانستند. هنگامي كه پروفسور رهبر نتيجه بررسي نمونه هموگلوبين ۱۲۰۰ بيمار بيمارستاني را گزارش كرد و خاطر نشان كرد دو نفر بيمار ديابتي هموگلوبيني داشتند كه در ژل نشاسته اي دستگاه الكتروفورز خيلي سريع جا به جا ميشد، همه چيز تغيير كرد. به علاوه، وي گزارش كرد در ۴۷ بيمار ديابتي از جمله ۱۱ كودك ديابتي نيز اين نوع هموگلوبين را پيدا كرده است. اندكي بعد مشخص شد اين هموگلوبين خاص، كه فقط در بيماران ديابتي به مقدار قابل ملاحظهاي يافت ميشود، همان هموگلوبين نوار A1c است.
بعدها مشخص شد هموگلوبين HbA1c) A1c4) تا ۶ درصد كل هموگلوبين را در فرد سالم تشكيل ميدهد و مقدار آن در افراد ديابتي كه قند خونشان به خوبي تحت نظارت نباشد، به شدت افزايش مييابد و به ۱۷ درصد نيز ميرسد. در واقع، افزايش قند خون باعث ميشود مولكولهاي قند به هموگلوبينها متصل شوند و هموگلوبين قند دار(هموگلوبين گليكوزيله) تشكيل شود كه همان HbA1c است.
امروزه با تعيين مقدار HbA1c در نمونه خون بيمار ديابتي مشخص ميشود كه آيا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبي داشته و به سفارشهاي پزشك توجه داشته است يا نه. به عبارت ديگر مقدار HbA1c نشان دهنده وضعيت سلامتي فرد ديابتي است. بنابراين، كشف پروفسور رهبر، يعني افزايش مقدار HbA1c در افراد ديابتي، امروزه چراغ راه ميليونها پزشك و بيمار ديابتي است. پروفسور اين كشف اتفاقي را هديه خداوند ميداند؛ هديهاي كه خداوند از راه ايشان به همه بيماران ديابتي عطا كرده است.
پروفسور رهبر پس از كوچ دوباره به آمريكا پژوهشهاي خود را روي ساختمان HbA1c ادامه داد و از سال ۱۹۹۶ براي ساختن مهاركنندههاي گليكوزيله (قنددار شدن) پروتيينها كوشش كرد. او تا كنون نزديك ۱۰۰ مقاله پژوهشي منتشر كرده است كه بيشتر آنها درباره ساختمان هموگلوبينها و فرآيند گليكوزيله شدن است. از او چند مقالهي مروري (review) كه از نظر جايگاه علمي نويسنده بسيار مهم است، منتشر شده كه تازه ترين آن در مجله Annals of the New York Academy of Sciences چاپ شده است. اين مقاله چكيده دستاوردهاي دانشمندان و پژوهشهاي خود پروفسور رهبر درباره روند گليكوزيله شدن هموگلوبين است.
سپاسگذاري جهانيان
۱. پروفسور رهبر جايزه دستاوردهاي علمي جاودانه انجمن ديابت آمريكا را دريافت كرده است و در سال ۱۹۹۶ به عنوان عضو افتخاري انجمن ديابت اروپا (EASD) و پژوهشگر برتر ديابت برگزيده شد. در معرفي شخصيت پژوهشي او در مجله ديابتولوجيا چنين آمده است: «ساموئل يك شخصيت دانشگاهي شگفت انگيز، بخشنده، كوشا و پركار، درستكار و نيك كردار است. او داراي خلاقيت واقعي است كه گاهي فروتنياش، آن را پوشيده ميدارد».
۲. پرفسور رهبر همواره به عنوان يكي از مفاخر آزمايشگاه پژوهشي هوپ مورد توجه بوده است. در همايشي كه به نشانه سپاسگذاري از كوششهاي او برگزار شد، تصوير چهره او را در آلبوم نام آوران دستاوردهاي علمي، گنجاندند و همين بنياد پژوهشي كتابي درباره كشف مهم پروفسور رهبر و اثر آن بر پيشرفتهاي بالني، منتشر كرده است.
۳. پروفسور ريچارد روكو از دانشگاه سانفرانسيسكو در كتابي با عنوان مقالههاي برجسته شيمي باليني، ۳۹ مقاله را به عنوان مقالههاي برجسته سده بيستم ميلادي برگزيده كه مقاله پروفسور رهبر با عنوان An abnormal hemoglobin in red cells of diabetics (هموگلوبين غيرعادي در گلبولهاي قرمز بيماران ديابتي) يكي از آنهاست. در پيش گفتار اين كتاب آمده است: مقالههايي كه در اين كتاب معرفي ميشوند، نقاط عطف مهم و تابلوهاي راهنما براي پيشرفت شيمي باليني در سده بيستم ميلادي هستند.
۴. پروفسور لوتر توماس از آلمان و پروفسور سابين پوشر از سوييس در كتابي كه درباره تاريخ تشخصي آزمايشگاهي نوشته اند، دگرگونيهاي انقلابي را كه در تشخيص آزمايشگاه رخ داده است، از بررسي ساده ادرار در گذشته تا بررسيهاي دقيق امروزي، برشمردهاند كه كشف مهم پروفسور رهبر درباره هموگلوبين گليكوزيله در بيمارن ديابتي در صفحه ۵۴ آن آمده است.
Sam is a wonderful colleague, generous, hard working, and honest. He has a real creativity which is sometimes obscured by his modesty. Winterhalter, K.H. (1996). Honorary Members. Diabetologia 39: October News Section p. 49
كتابهايي كه به معرفي كشف پروفسور رهبر پرداختهاند:1. The discovery and impact of hemoglobin variation, Edited by Dr Susan Kane and Dr Steven Novak in 2005.
2. The Landmark Papers in Clinical Chemistry, Edited by Professor Richard Rocco, San Francisco State University, published in 2006 by Elsevier
3. SENSES, SENSORS, AND SYSTEMS: A journey through the history of laboratory diagnosis “edited by Professor Lothar Thomas, Frankfurt , Germany and Professor Sabine Pauser, Basel , Switzerland , published in 2004 by Editions Roche (ISBN 3-907770-89-7)
وبگاه جامع بیوشیمی مفتخر است که به عنوان برترین و به روزترین تارنمای بیوشیمی کشور در اشاعه شناخت ظرفیتهای این رشته گام برمیدارد.