بیوشیمی

ديابت نوعی اختلال در سوخت‌وساز بدن است. سوخت‌وساز روشی است که بدن مواد غذايی را برای رشد و فراهم کردن انرژی به کار می‌گيرد. غذايی که می‌خوريم، به صورت قند ساده‌ای به نام گلوکز و مواد ساده‌ی ديگر می‌شکند و همراه خون در اختيار سلول‌های بدن قرار می‌گيرد. گلوکز قند اصلی خون و فراهم‌کننده‌ی اصلی انرژی بدن است. گلوکز موجود در خون تنها در حضور هورمون انسولين می‌تواند به آسانی به سلول‌های بدن راه يابد. هورمون انسولين از گروهی از سلول‌های لوزالمعده آزاد می‌شود که جزاير لانگرهانس نام گرفته‌اند، زيرا نخستين بار دانشمندی به نام لانگرهانس اين سلول‌ها را کشف کرد.

در افرادی که به ديابت دچار هستند، جزاير لانگرهانش مقدار اندکی انسولين توليد می‌کنند يا سلول‌های بدن به انسولين پاسخ مناسبی نمی‌دهند. در هر دو حالت، ميزان گلوکز خون بالا می‌رود که بخشی از آن همراه ادرار دفع می‌شود و بخش بزرگی از آن در خون می‌ماند و به بخش‌های مختلف بدن آسيب می‌رساند.

انواع اصلی ديابت

ديابت نوع 1: اين نوع ديابت در واقع نوعی بيماری خودايمنی است. بيماری خودايمنی هنگامی بروز می‌يابد که دستگاه ايمنی به اشتباه به بخشی از بدن حمله می‌کند. در افراد ديابتی دستگاه ايمنی به سلول‌های جزاير لانگرهانس که انسولين ترشح می‌کنند، حمله می‌کند و به آن‌ها آسيب می‌رساند. در نتيجه، اين سلول‌ها ديگر انسولين ترشح نمی‌کنند يا ميزان توليد آن‌ها بسيار پايين است. از اين رو، افراد مبتلا به ديابت نوع 1 برای اين که زنده بمانند بايد هر روز مقدار مشخصی انسولين به خود تزريق کنند.

اکنون دانشمندان به طور دقيق نمی‌دانند عواملی باعث می‌شوند دستگاه ايمنی به سلول‌های سازنده‌ی انسولين حمله کند. با وجود اين، آنان معتقدند عوامل ژنتيکی و عوامل محيطی مانند ويروس‌ها دخالت دارند.

ديابت نوع 2: حدود 90 تا 95 درصد افراد ديابتی به نوع 2 مبتلا هستند. اين نوع ديابت به طور معمول در بزرگسالان ديده می‌شود. حدود 80 درصد افراد مبتلا به ديابت نوع 2 چاق هستند. در آغاز ‌که ديابت نوع 2 تشخيص داده می‌شود، لوزالمعده به طور معمول به اندازه‌ی کافی انسولين توليد می‌کند، اما بدن نمی‌تواند به نحو کارآمدی از انسولين بهره‌مند شود. اين وضعيت را مقاومت به انسولين می‌نامند. برای اين افراد به طور معمول داروهای کاهنده‌ی قند خون  مانند  گليبن‌کلامايد و متفورمين تجويز می‌شود.

ديابت حاملگی: اين نوع ديابت فقط هنگام بارداری ظاهر می‌شود و مانند ديابت نوع دوم ‏ ‎ بيشتر‏ ‎ در خانواده‌هايی ديده می‌شود که سابقه‌ی ديابت دارند. اين نوع ديابت به طور معمول پس از زايمان ناپديد می‌شود  با وجود اين، خطر دچارشدن مادر به ديابت نوع دوم  افزايش می‌يابد. ديابت حاملگی ممکن است به سقط جنين بينجامد. بنابراين، زنانی که به ديابت دچارند يا در خانواده‌ی خود سابقه ديابت دارند، بايد در مراقبت ويژه‌ی پزشک باشند.

پيشگيری از عوارض ديابت

وجود مقدار فراوان قند در خون در دراز مدت می‌تواند به بخش‌های مختلف بدن مانند قلب، رگ‌های خونی،‌ کليه‌ها، ‌دستگاه تناسلی و دستگاه عصبی آسيب برساند. اما کارهايی هست که شما با انجام آن‌ها می‌توانيد از اين مشکلات جلوگيری کنيد يا از سرعت پيشرفت آن‌ها بکاهيد.

مراقبت از قلب و عروق

ديابت‌ سطح کلسترول خون را افزايش می‌دهد. کلسترول‌ نوعی چربی است که بدن می‌تواند آن را بسازد و نقش‌های مهمی در بدن دارد. اين ماده در برخی غذاهای جانوری نيز يافت می‌شود. هنگامی‌که مقدار کلسترول بسيار بالا می‌رود، رگ‌های بزرگ دچار گرفتگی و در نتيجه باريک می‌شوند. اين عارضه آتروسکلروز (تصلب شرايين) نام دارد.

گرفتگی و باريک شدن رگ‌ها جريان خون را در سرتاسر بدن مختل می‌کند. درد قفسه‌ی سينه که آنژين ناميده می‌شود، حمله‌ی قلبی که به علت گرفتگی رگ‌های قلب رخ می‌دهد و ضعف ماهيچه‌ی قلب (کارديوميوپاتی) از عوارض خطرناک گرفتگی رگ‌ها است.

رگ‌های خونی گرفته و باريک، فضای اندکی برای جريان خون دارند..اين وضعيت به اين می‌ماند که شما انگشت شصت خود را جلوی خروجی شيلنگ آب بگيريد. در اين وضعيت آب با فشار بسيار بالا از شيلنگ بيرون می‌زند. به همين نحو‌، رگ‌های خونی گرفته و باريک به فشار خون بالا می‌انجامد. همچنين، هنگامی‌که رگ‌ها باريک می‌شوند، خون کافی به پاها نمی‌رسد و بيماری‌های عروق محيطی خود را نشان می‌دهند. شما ممکن است هنگام برخاستن، راه رفتن يا ورزش کردن در باسن‌ها ، پشت پاها و يا ران‌هايتان احساس درد کنيد.

برای پيشگيری از اين عوارض نکات زير را رعايت کنيد:

• قند خون و فشار خون را تا جايی که امکان دارد نزديک حالت عادی نگه داريد.

• کلسترول و ديگر چربی‌های خون را تا جايی که امکان دارد نزديک حالت عادی نگه داريد.

• داروهای خود را هر روز در زمان معين مصرف کنيد.

• قرص‌های قلب و فشار خون را همان گونه که پزشک شما توصيه کرده است،‌مصرف کنيد.

• از پزشک خود بپرسيد آيا شما برای حفظ سلامتی قلبتان بايد هر روز يک قرص آسپرين مصرف کنيد يا نه.

• سيگار نکشيد.

• وزن خود را در محدوده‌ی عادی حفظ کنيد.

• هر روز حدود 30 دقيقه ورزش کنيد، از پلکان استفاده کنيد. دورتر از مرکز خريد پارک کنيد. پياده‌روی کنيد. به شنا بپردازيد. در باغچه کار کنيد يا در کارهای خانه مشارکت کنيد.

مراقبت از کليه‌ها

کليه‌ها به صورت صافی کار می‌کنند و مواد زايد و اضافی را از خون می‌گيرند و دفع می‌کنند. صافی‌های بسيار ظريف کليه‌ها، گلومرول نام دارد. قند خون و فشار خون بالا به گلومرول‌ها آسيب می‌رساند. وقتی کليه‌های آسيب ديده عمل تصفيه مواد زايد و اضافی را به خوبی انجام نمی‌دهند. اين مواد در بدن انباشته می‌شوند و  آسيب می‌زنند.

يکی از نشانه‌های اوليه آسيب کليه‌ها، نشت مقدار بسياری پروتيين از کليه‌ها است. اين حالت که پروتيينوری ناميده می‌شود، باعث از دست رفتن پروتيين‌های سودمند بدن می‌شود.

نقص کليوی حاصل از ديابت آن‌چنان آهسته رخ می‌دهد که ممکن است شما سال‌ها احساس بيماری نکنيد. حتی هنگامی‌که کليه‌های شما تنها نصف کار عادی خود را انجام می‌دهند نيز شما به وجود بيماری پی نمی‌بريد. وقتی کليه‌ها از کار می‌افتند، درد معده و خستگی تمام وقت به سراغ شما می‌آيد و پوست شما ممکن است به زردی گرايد.

برای پيشگيری از اين عوارض ، نکات زير را رعايت کنيد:

• قند خون و فشار خون را تا جايی که امکان دارد نزديک حالت عادی نگه داريد.

• از برنامه‌ی غذايی که پزشک يا متخصص تغذيه شما توصيه کرده است  پيروی کنيد. آنان ممکن است به شما پيشنهاد کنند که پروتيين، سديم يا پتاسيم کمتری مصرف کنيد.

• با آزمون ادرار دست کم سالی يک بار کليه‌هايتان را وارسی کنيد.

• اگر نشانه‌های زير را داشتيد ممکن است عفونت کليوی داشته باشيد و بايد بی‌درنگ به پزشک مراجعه کنيد:

    - درد يا سوزش هنگام ادرار

    - اشتياق فراوان به حمام رفتن

    - ادرار کدر يا قرمزگون

    - درد در پشت يا پهلو و زير دنده‌ها

    - تب يا احساس لرز

• برخی از داروها مانند «مهار کننده‌ی ACE»، پيشرفت آسيب کليه را آهسته می‌کنند. اگر پزشک اين داروها را برای شما تجويز کرد، آن‌ها را به هنگام مصرف کنيد.

مراقبت از دستگاه عصبی

قند خون بالا به مدت طولانی می‌تواند به رگ‌های خونی که به برخی اعصاب اکسيژن می‌رسانند، آسيب رساند. همچنين، قند خون بالا می‌تواند به پوشش اعصاب آسيب بزند. اعصاب آسيب ديده ممکن است از فرستادن پيام باز مانند، پيام‌ها به کندی جابه‌جا شوند يا در زمان نامناسبی فرستاده شوند.

اعصاب محيطی به بازوها، دست‌ها، ران‌ها و پاها می‌روند. تخريب اين اعصاب می‌تواند به احساس کرختی در دست‌ها يا پاها بينجامد. اعصاب خودکار از نخاع به شش‌ها، قلب، معده، روده‌ها، مثانه و اندام‌های جنسی می‌روند. آسيب اعصاب معده و روده‌ها در اثر قند خون بالا به احساس ناراحتی در معده، استفراغ، يبوست يا اسهال می‌انجامد. آسيب اعصاب خودکار مثانه، تشخيص زمان رفتن به دستشويی را مشکل می‌سازد. اين  آسيب درک خالی بودن مثانه را نيز مشکل می‌سازد. هر دو مشکل می‌تواند باعث شود شما ادرار را به مدت طولانی نگه داريد. اين وضعيت می‌تواند به عفونت مثانه منجر شود. گاهی نيز قطره‌های ادرار به طور تصادفی نشت می‌کنند.

برای پيشگيری از اين عوارض نکات زير را رعايت کنيد:

• قند خون و فشار خون را تا جايی که امکان دارد نزديک حالت عادی نگه داريد.

• پاهايتان را هر روز با آب گرم بشوييد. هر روز آن‌ها را برای زخم، تاول، قرمزی، پينه يا مشکلات ديگر وارسی کنيد. هميشه کفش يا دمپايی بپوشيد. ناخن‌ها را هفته‌ای يک بار و پس از شستن پاها يعني  هنگامی‌که نرم هستند، کوتاه کنيد. اين کارها باعث می‌شود پاهايتان کمتر زخمی و عفونی شوند. عفونت پاها به آسيب اعصاب پا می‌انجامد.

مراقبت از چشم‌ها

قند خون بالا به شبکيه‌ی چشم آسيب می‌رساند. کار شبکيه‌ دريافت نور است که به چشم می‌رسد . شبکيه رگ‌های خونی ظريفی دارد که قند خون بالا باعث گرفتگی آن‌ها می‌شود. اگر شما به آسيب شبکيه دچار شويد، ممکن است تاربينی يا دوبينی پيدا کنيد . برای پيشگيری از اين عوارض نکات زير را رعايت کنيد:

• ‌ قند خون و فشار خون را تا جايی که ممکن است در حالت عادی نگه داريد.

• ‌ برای معاينه چشم سالی يک بار به چشم پزشک مراجعه کنيد.

• ‌ اگر احساس تاربينی يا دوبينی داريد، در يک يا هر دو چشم درد يا فشار داريد و يا در ديدن چيزهای بيرون از گوشه‌ی چشم مشکل داريد، به چشم پزشک مراجعه کنيد.